ཏུན་ཧོང་གསང་བའི་བྲག་ཕུག

ཏུན་ཧོང་བྲག་ཕུག་འདི་ཆགས་ཡུལ་གྱི་ཐོག་མ་ནི་གནའ་བོའི་སྐབས་འདི་ལ་མཛེས་སྡུག་ལྡན་པའི་བྱེ་ཐང་གི་གླིང་ཞེས་བརྗོད་ཀྱི་ཡོད། སྤྱི་ལོ་སྔོན་གྱི་ ༡༡༩ ལོར་ཧན་རྒྱལ་རབས་ཀྱི་གོང་མ་ཧན་ཝུས་ཏིས་ (汉武帝) རྨ་ཆུའི་ནུབ་བརྒྱུད་དབང་དུ་བསྡུས་རྗེས། ཁུལ་དེར་ཡུལ་མི་འབུམ་ཕྲག་འགའ་ཤས་གནས་སྤོས་ནས་ཐེངས་དང་པོ་རྒྱའི་མངའ་ཁོངས་སུ་ཚུད། ཡ་གླིང་གི་དབུས་དང་ནུབ་རྒྱུད་ལ་སྐྱོད་སའི་དར་གོས་ཚོང་ལམ་ (丝绸之路 Sik Road) གྱི་སྒོ་ཐོག་མར་འབྱེད། དེ་ནི་རྒྱ་ནག་ཧྲན་ཤི་ནས་ཡིན་པའི་རྒྱལ་པོའི་གསེར་ཡིག་ཀྲང་ཅན་ཞེས་པས། སྤྱི་ལོ་སྔོན་གྱི་ ༡༣༩-༡༢༦ དང་ ༡༡༩-༡༡༥ བཅས་སྔ་རྗེར་སོ་སོར་དབུས་ཨེ་ཤེས་ཡའི་ནང་དུ་གཞུང་འབྲེལ་ལས་དོན་བྱེད་པར་བསྐྱོད་དེ། སླར་ལམ་བུ་དེ་རང་བརྒྱུད་དེ་ཁྲང་ཨན་དུ་ཚུར་ལོག་ཡོང་བས་ལམ་དེ་གསར་དུ་དོད་པ་ནས་བྱུང་བ་ཡིན། དར་གོས་ཚོང་ལམ་དེ་སྒོ་འབྱེད་པ་ནས་ཨེ་ཤི་ཡ་ནང་གི་ཚོང་དང་རིག་གནས་བརྗེ་རེས་བྱ་སའི་འདུས་མདོ་གལ་ཆེན་ཞིག་ཏུ་གྱུར་ཏེ་ཚོང་ལས་དར་རྒྱས་ཆེན་པོར་སོང་།

སྲོང་བཙན་སྒམ་པོ་ནས་བཟུང་བོད་བཙན་པོ་རྣམས་ཀྱིས་གནའ་བོའི་དར་ལམ་འདུས་མདོའི་ཚོང་རའི་ས་ཚིགས་གལ་ཆེན་དེ་འཕྲོག་ཆེད་རྒྱ་ནག་ཐང་རྒྱལ་རབས་བར་ལ་དམག་འཁྲུག་རབས་རིམ་བྱུང་ནས་སྤྱི་ལོ་དུས་རབས་བརྒྱད་པ་ཙམ་ལ་ཏུན་ཧོང་སོགས་ལི་ཡུལ་རྣམས་བོད་ཀྱི་མངའ་ཁོངས་སུ་འཛུད་ཐུབ་པ་བྱུང་ཞིང་། ལི་ཡུལ་མཐོང་ཁྱབ་ཁྲི་སྡེ་ལྔ་ཞེས་པ་ཞིག་བཙུགས་རབས་ཏུན་ཧོང་ནས་ཐོན་པའི་རྒྱལ་རབས་དེ་དང་ལི་ཡུལ་གྱི་རྫོང་རྙིང་ཁག་ནས་རྙེད་པའི་གནའ་བོའི་ཁྲལ་བསྡུའི་བྱང་བུ་ཁག་ཅིག་ལས་གསལ།

ས་དེར་བྲག་ཕུག་ཐོག་མ་བྱུང་ཚུལ་ནི།

ད་ལྟ་ཏུན་ཧོང་ཁུལ་དུ་ཡོད་པའི་ཐང་རྒྱལ་རབས་སྐབས་ཀྱི་རྒྱ་ཡིག་གི་རྡོ་རིང་ནང་དོན་དུ། ཆིང་རྒྱལ་རབས་སྔ་མའི་ཅན་ཡོན་ཁྲི་ལོ་གཉིས་པ་ (前秦建元二年) སྤྱི་ལོ་ ༣༣༦ ལོའི་ཕྱི་དྲོ་ཞིག་ལ། རྣལ་འབྱོར་པ་བློ་བཙུན་བྱ་བ་ཞིག་དེ་གའི་གྲོང་ཚོའི་ཤར་ལྷོའི་མིང་ཧྲ་རི་བོའི་ཕྱོགས་སུ་སྐྱོད་སྐབས། རི་བོ་རྩེའི་མཁའ་མཐོངས་ནས་གསེར་མདོག་འཚེ་བའི་སངས་རྒྱས་སྟོང་སྐུ་བྱོན་ཏེ། རྣལ་འབྱོར་བ་བློ་བཙུན་གྱི་ཕྱིས་སུ་་རྣལ་འབྱོར་པ་ཧྥ་ལེང་བྱ་བ་ཞིག་ཤར་ཕྱོགས་ནས་འདིར་ཕེབས་ཏེ། ཡོ་ཙུན་གྱིས་བརྐོས་པའི་བྲག་ཕུག་དེའི་ལོགས་སུ་སླར་ཡང་བྲག་ཕུག་ཅིག་བརྐོས། ལོ་རྒན་དྲུག་ཅུ་ལྟར་བརྩིས་ན་ལོ་ངོ་བཞི་བརྒྱ་ལྷག་འདས་པའི་རིང་ལ་བྲག་ཕུག་ཆིག་སྟོང་ལྷག་བྱུང་ཞེས་གསལ།

     དུས་རབས་ ༡༡ པའི་འགོ་ཙམ་ལ་ཏུན་ཧོང་བྲག་ཕུག་གི་སྒོ་ཟུབ་པ་ཡིན་པར་བཤད་ལ། དེའི་ཐད་ལ་རྒྱུ་རྐྱེན་གྲགས་ཆེ་བ་གཉིས་ཡོད་དེ། གཅིག་ནི་ཉེན་བྱོལ་སྨྲ་བ་དང་། གཅིག་ཤོས་དོར་བསྐྱུར་སྨྲ་བ་ཡིན། དང་པོ་དོར་བསྒྱུར་སྨྲ་བ་ལྟར་ན། བྲག་ཕུག་ནས་ཉར་བའི་ཆོས་དཔེ་དང་ཤོག་དྲིལ་ནི། དེའི་ཉེ་འཁོར་གྱི་དགོན་སྡེ་སོ་སོ་ནས་དོར་ཅིང་བསྐྱུར་བའི་དགོས་མེད་ཀྱི་དཔེ་རྙིང་ལྷག་རོ་རྣམས་གནས་གཅིག་ཏུ་ཕུང་བསགས་བྱས་ནས་ཉར་བ་ཡིན་ཞེས་ཟེར། ལྟ་ཚུལ་གཉིས་པ་ནི་ཉེན་བྱོལ་སྨྲ་བ་ལྟར་ན། ཏུན་ཧོང་བྲག་ཕུག་ནི་སྤྱི་ལོ་དུས་རབས་ ༡༡ པའི་ནང་ཆོས་སྡེ་ལ་དམག་འཁྲུག་གི་ཉེན་ཁ་འབྱུང་བར་སྐྲག་ནས་དེར་བྱོལ་བའི་ཆེད་དུ་དགོན་པ་སོ་སོས་རང་གར་ཉར་བྱས་པ་ཡིན་ཞེས་ཟེར། ཉེན་ཁ་དེ་ནི་སྤྱི་ལོ་ ༡༠༠༦ ལོར་ལི་ཡུལ་ཆོས་ཀྱི་རྒྱལ་ཁབ་ནི་དབྱི་སི་ལན་ཆོས་ལུགས་ལ་དད་པའི་ཧེ་ཧན་རྒྱལ་རབས་ཀྱིས་བསྣུབས་ཏེ་ལི་ཡུལ་གྱི་སངས་རྒྱས་ཆོས་ལུགས་ལ་རྩ་གཏོར་གྱི་ཆག་སྒོ་ཆེན་པོ་ཐེབས་པས། ཏུན་ཧོང་དང་གཉེན་འབྲེལ་ཡོད་པའི་ལི་ཡུལ་བ་མང་པོ་ཏུན་ཧོང་དུ་བྲོས་བྱོལ་བྱས་པ་ན། ཧེ་ཧན་རྒྱལ་རབས་ཀྱིས་ཏུན་ཧོང་བཅོམ་པར་སྐྲག་ནས་ཆོས་སྐྱོབ་ཉེན་བྱོལ་གྱི་ཆེད་དུ་བྲག་ཕུག་གི་སྒོ་ཟུབ་པ་རེད་ཅེས་ཟེར་མོད །ཏུན་ཧོང་གི་བྲག་ཕུག་རྣམས་ཀྱི་སྒོ་ཟུབ་པའི་རྒྱུ་རྐྱེན་གྱི་ཐད་ལ་ལྟ་ཚུལ་མི་མཐུན་པ་མང་བས་དེ་དག་ཤེས་འདོད་མཁན་རྣམས་ཀྱིས་དེབ་ཐེར་གཞན་པ་ལས་མཁྱེན་རྒྱུ་གལ་ཆེའོ། །འདིར་ཡོངས་གྲགས་ལྟར་བརྗོད་པ་ཡིན།

     དེ་ལྟར་སྤྱི་ལོ་ ༡༨༩༩ ལོར་རྒྱ་ནག་ཏཱའོ་ཅའོ་ཡི་ཆོས་དགེ་ཝང་ཡོན་ (༡༨༥༠-༡༩༣༡) ཞེས་པས་ལོ་ངོ་བརྒྱ་ཕྲག་མང་པོར་བྱེ་མས་བཀབ་པའི་བྲག་ཕུག་ཅིག་བྱེ་བཤང་བྱས་ནས།དེ་ཁུལ་ཡུལ་མི་རྣམས་ལ་ཆོས་ཀློག་བཞིན་འཚོ་སྡོད་བྱེད་སྐབས། ལོ་དེའི་བོད་ཟླ་ ༤ ཚེས་ ༢༨ ཉིན་བྲག་ཕུག་ཨང་ ༡༧ པའི་ནང་དུ། རུས་མིང་ཡང་ཞེས་པས། དཔེ་ཆ་བྲིས་བཤུས་བྱེད་པར་གླས་ནས་ཡོད་སྐབས། ཡང་ཞེས་པ་ཐ་མག་འཐེན་རྒྱུར་དབྱིངས་ཆེ་བས། ཁོ་པས་དེ་གའི་གྲོང་གསེབ་ནས་ཐོན་པའི་རྡོ་ཐ་ལོ་མའི་ནང་དུ་བསྒྲིལ་བའི་ཐ་མག་འཐེན་བཞིན་པར། ལོ་མ་གཞན་ཞིག་རྒྱབ་ཀྱི་གྱང་ལྡེབས་ཀྱི་སེར་གའི་བར་དུ་གཟེར་ནས་བཞག ཐ་མག་དེ་མཇུག་རྫོགས་ཉེར་ཡོད་སྐབས། སླར་ལེན་ཐབས་བྱེད་སྐབས་གྱང་གི་སེར་གའི་ཕར་ཕྱོགས་སུ་ལྷུང་སོང་བས།དེར་སྦང་ཁུང་ཞིག་ཡོད་པ་གཞི་ནས་ཤེས་འཕྲལ། ཁོང་གཉིས་ཀྱིས་མཚན་མོར་གྱང་ལོགས་ཤིག་ནས་འབུད་བརྒྱབ་སྟེ་བལྟས་པར་ད་ལྟའི་སྙན་གྲགས་ཆེ་བའི་ཏུན་ཧོང་གི་གསང་བའི་བྲག་ཕུག་དེ་རྙེན་སོན་བྱུང་བ་རེད།

      བྲག་ཕུག་དེའི་ཞེང་ཚད་ལ་སྤྱི་ཁྲེ་ ༢.༥ དང་། དཀྱུས་སུ་སྤྱི་ཁྲེ་ ༢.༧ མཐོ་ཚད་ལ་སྤྱི་ཁྲེ་ ༣ བཅས་ཡོད་པའི་ནང་དུ་ཡིག་རིགས་དང་དངོས་རིགས་ནི། སྤྱི་ལོ་དུས་རབས་ལྔ་བ་ནས་བཅུ་གཉིས་བར་གྱི་གནའ་རྫས་ཡིན་པ་དང་། ཡིག་རིགས་དེ་དག་ནི་ཕྱོགས་གསུམ་དུ་ཉིས་གཤིབ་དང་སུམ་གཤིབ་བྱས་ནས། མི་ཚད་ལས་བརྒལ་བར་རྩིགས་ཡོད། ཏུན་ཧོང་ཡིག་རྙིང་དེ་དག་གི་ནང་དུ།ནང་དོན་ཕུན་སུམ་ཚོགས་ཤིང་། དེ་ཚོའི་ནང་གནའ་བོའི་ལོ་རྒྱུས་དང་སྤྱི་ཚོགས་ཀྱི་སྐོར།ཁྲིམས་ལུགས་དང་ཆོས་ལུགས།མི་རིགས་དང་དམག་དོན། སྐད་ཡིག་དང་རྩོམ་རིག སྨན་དཔྱད་དང་ཡུལ་སྲོལ་སོགས་རིག་གནས་ཀྱི་སྐོར་རྩ་ཆེའི་རིན་ཐང་ཅན་ཤ་སྟག་ཡིན་པ་དང་། ཡིག་རིགས་ཀྱང་ལེགས་སྦྱར་གྱི་ཡི་གེ་དང་། བོད་ཡིག རྒྱ་ཡིག ཡུ་གུར་གྱི་ཡི་གེ མི་ཉག་གི་ཡི་གེ་སོགས། ཁྱོན་སྐད་རིགས་མི་འདྲ་བ་ ༡༧ གྱི་ནང་དུ་འབྲི་ཚུལ་མི་འདྲ་བ་ ༢༠ སྐོར་བྱས་ནས་བྲིས་ཡོད་པ་རེད། དེ་དག་གི་ནང་དོན་བརྒྱ་ཆ་ ༨༠^% ཙམ་ནི། རྒྱལ་བའི་བཀའ་བསྟན་འགྱུར་གྱི་སྐོར་ཡིན་འདུག

ཏུན་ཧོང་བྲག་ཕུག་ལས་བྱུང་བའི་ཡིག་རྙིང་ཁག་རྒྱལ་ཁབ་ཕྱི་ནང་གིས་རྐུ་ཁྱེར་སོགས་བྱས་པ་དང་། ད་བར་དབྱིན་ཇི་དང་ཧྥ་རན་སི། ཉི་ཧོང་། རྒྱ་ནག་སོགས་རྒྱལ་ཁབ་ཕྱི་ནང་གི་དཔེ་མཛོད་ཁང་སོགས་སུ་བདག་གཉེར་བྱས་ཡོད།